Ga naar inhoud

Kennisbank

Afvallen in de overgang: waarom het lastiger kan zijn en wat kan helpen

Merk je dat je tijdens de overgang gemakkelijker aankomt, vooral rond je buik? Of dat afvallen minder vanzelfsprekend gaat, terwijl je eet- en beweeggewoonten nauwelijks zijn veranderd? Tijdens de overgang verandert er veel in je lichaam. Niet alleen je hormoonspiegels, maar ook je spiermassa, vetverdeling en energiebehoefte kunnen veranderen.

Afvallen in de overgang is mogelijk, maar soms vraagt het om een andere aanpak dan je gewend bent. Je leest hier waarom je gewicht kan veranderen, welke invloed hormonen hebben en wat volgens wetenschappelijk onderzoek helpt om gezond af te vallen.

Kun je afvallen in de overgang?

Ja, ook tijdens en na de overgang kun je afvallen. Hormonale veranderingen kunnen de verdeling van lichaamsvet beïnvloeden. Tegelijk kunnen ouder worden, veranderingen in spiermassa en dagelijkse beweging bijdragen aan gewichtstoename. Gezond eten, voldoende bewegen en aandacht voor spierbehoud blijven de belangrijkste uitgangspunten. Een speciaal overgangsdieet is niet nodig.

Waarom is afvallen in de overgang moeilijker?

Tijdens de overgang verandert de hoeveelheid vrouwelijke geslachtshormonen in je lichaam. Vooral de daling van oestrogeen speelt een rol bij de manier waarop lichaamsvet wordt verdeeld. Tegelijkertijd verandert je lichaam naarmate je ouder wordt. Je kunt spiermassa verliezen, minder gaan bewegen en last krijgen van overgangsklachten die je slaap verstoren.

Deze veranderingen kunnen ervoor zorgen dat je gemakkelijker aankomt of meer moeite hebt om gewicht te verliezen. Dat betekent niet dat je stofwisseling plotseling stilvalt of dat afvallen door je hormonen onmogelijk wordt.

Welke rol spelen hormonen en oestrogeen?

Oestrogeen heeft onder andere invloed op de verdeling van lichaamsvet. Vóór de menopauze wordt bij veel vrouwen relatief meer vet opgeslagen rond de heupen en bovenbenen. Als de oestrogeenspiegel tijdens de overgang daalt, kan de vetverdeling veranderen en wordt vaker relatief meer vet rond de buik opgeslagen.

Daardoor kun je merken dat je middelomtrek groter wordt, ook als de weegschaal nauwelijks verandert. De overgang veroorzaakt niet automatisch overgewicht: leeftijd, erfelijke aanleg, voeding en dagelijkse beweging spelen eveneens een rol.

Veranderingen in spiermassa en energieverbruik

Naarmate je ouder wordt, neemt de spiermassa doorgaans geleidelijk af. Spierweefsel gebruikt energie, ook in rust. Als je minder spiermassa hebt en daarnaast minder beweegt, kan je totale energieverbruik dalen.

De hoeveelheid voeding waarmee je vroeger op gewicht bleef, sluit dan niet altijd meer aan bij je huidige energiebehoefte. Bij afvallen is het daarom verstandig om ook aandacht te besteden aan spierbehoud, bijvoorbeeld door regelmatig spierversterkende oefeningen te doen.

De invloed van slaap en overgangsklachten

Opvliegers, nachtelijk zweten en slaapproblemen kunnen de overgang belastend maken. Slecht slapen kan ervoor zorgen dat je overdag minder energie hebt om te bewegen. Slaaptekort kan daarnaast invloed hebben op je eetlust en eetgedrag, waardoor gezonde gewoonten volhouden lastiger wordt.

Goed slapen leidt niet vanzelf tot gewichtsverlies, maar voldoende rust kan wel helpen. Heb je veel last van overgangsklachten of aanhoudende slaapproblemen? Bespreek dit dan met je huisarts.

Wat gebeurt er met je gewicht en buikvet tijdens de overgang?

Veel vrouwen merken dat hun lichaam verandert. Je broek kan strakker zitten rond je middel terwijl je gewicht nauwelijks stijgt. Dat komt doordat zowel de hoeveelheid lichaamsvet als de verdeling ervan kan veranderen. Tegelijk kan de verhouding tussen vetmassa en vetvrije massa verschuiven.

Waarom neemt buikvet tijdens de overgang vaak toe?

Vóór de menopauze slaan vrouwen doorgaans relatief meer vet op rond de heupen en bovenbenen. Tijdens en na de overgang verschuift de verdeling vaker richting de buik. Daarbij onderscheiden we twee soorten vet:

  • Onderhuids vet: vet dat direct onder de huid ligt.
  • Visceraal vet: vet dieper in de buikholte, rondom de organen.

Vooral een grotere hoeveelheid visceraal vet hangt samen met een hoger risico op gezondheidsproblemen, zoals hart- en vaatziekten en diabetes type 2. Niet iedere vrouw krijgt tijdens de overgang automatisch meer buikvet. Ook leeftijd, aanleg en leefgewoonten tellen mee.

Het is niet mogelijk om met buikspieroefeningen alléén het vet rond je buik te laten verdwijnen. Gezonde voeding en voldoende lichaamsbeweging kunnen wel helpen om de totale hoeveelheid lichaamsvet te verminderen.

Wat zegt wetenschappelijk onderzoek over vetmassa en spiermassa?

In de Amerikaanse Study of Women's Health Across the Nation (SWAN) volgden onderzoekers bij 1.246 vrouwen de veranderingen in gewicht, vetmassa en vetvrije massa rond de menopauze. Bij de gemiddelde deelnemer steeg de vetmassa vóór de menopauzale overgang ongeveer 0,25 kilogram per jaar; tijdens die overgang was dat gemiddeld ongeveer 0,45 kilogram per jaar. De vetvrije massa nam in de overgang gemiddeld met ongeveer 0,06 kilogram per jaar af.

Staafgrafiek uit de SWAN-studie: de gemiddelde jaarlijkse toename van vetmassa steeg van 0,25 kilogram vóór de menopauzale overgang naar 0,45 kilogram tijdens de overgang.
Gemiddelde veranderingen in vetmassa bij 1.246 vrouwen in de SWAN-studie. Dit zijn groepsgemiddelden, geen voorspelling voor individuele vrouwen. Bron: Greendale et al., JCI Insight (2019).

Opvallend is dat de onderzoekers geen duidelijke versnelling van de totale gewichtstoename vonden. Je lichaamssamenstelling kan dus veranderen zonder dat je gewicht opvallend sneller toeneemt. Vetvrije massa is overigens niet hetzelfde als uitsluitend spiermassa. De resultaten beschrijven gemiddelden en gelden niet voor iedere vrouw afzonderlijk.

Wat helpt bij afvallen in de overgang?

Gezond afvallen in de overgang begint bij voeding, beweging en voldoende herstel. Je hoeft daarvoor geen speciaal overgangsdieet te volgen. Wel kan het verstandig zijn om rekening te houden met een lagere energiebehoefte en het belang van spierbehoud. Kies een aanpak die je langere tijd kunt volhouden in plaats van een streng of extreem dieet. De Nederlandse richtlijn over obesitas tijdens de overgang geeft geen specifiekere leefstijladviezen dan voor andere vrouwen met overgewicht of obesitas.

Gezond eten zonder streng dieet

Om gewicht te verliezen moet je over langere tijd minder energie binnenkrijgen dan je verbruikt. Dat betekent niet dat je zo weinig mogelijk moet eten. Een gezond, gevarieerd voedingspatroon met groenten, fruit, volkorenproducten en peulvruchten levert belangrijke voedingsstoffen. Let ook op portiegroottes, tussendoortjes en calorieën uit dranken, zonder dat je alles voortdurend hoeft te tellen.

  • Kies regelmatig groenten, fruit en volkorenproducten.
  • Beperk suikerhoudende dranken en sterk energierijke tussendoortjes.
  • Let op porties die passen bij je huidige eetlust en activiteit.
  • Kies gewoonten die passen bij je leven en die je kunt volhouden.

Voldoende eiwitten en vezels

Tijdens gewichtsverlies wil je bij voorkeur lichaamsvet verliezen en spiermassa zoveel mogelijk behouden. Eiwitten zijn nodig voor onderhoud en herstel van spieren. Eiwitbronnen zijn onder meer yoghurt, kwark, eieren, vis, tofu en peulvruchten. Volkorenproducten, groenten, fruit en peulvruchten leveren daarnaast vezels, die bijdragen aan de darmwerking en verzadiging.

Extra eiwitshakes of supplementen zijn niet vanzelf nodig. Hoeveel eiwit passend is, hangt onder meer af van je leeftijd, gezondheid en lichamelijke activiteit.

Krachttraining en dagelijkse beweging

Bewegen helpt bij de gezondheid en kan bijdragen aan gewichtsverlies. Krachttraining is extra waardevol om spieren en spierkracht te behouden. Daarvoor hoef je niet meteen naar de sportschool: oefeningen met je eigen lichaamsgewicht of weerstandsbanden kunnen ook geschikt zijn.

Volgens de Nederlandse beweegrichtlijnen is het algemene advies voor volwassenen om minimaal 150 minuten per week matig intensief te bewegen, verspreid over meerdere dagen, en minimaal twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten te doen. Langdurig stilzitten kun je het beste regelmatig onderbreken. Begin rustig als je weinig actief bent.

Beter omgaan met slaap en stress

Opvliegers, nachtelijk zweten en andere klachten kunnen je slaap verstoren. Vermoeidheid kan invloed hebben op je activiteit en eetgedrag. Regelmatige slaaptijden, ontspanning en bewegen overdag kunnen helpen om gezonde gewoonten vol te houden.

Heb je veel last van overgangsklachten of langdurige slaapproblemen? Bespreek dit met je huisarts. Het behandelen van overgangsklachten kan je kwaliteit van leven verbeteren, ook als dat niet rechtstreeks tot afvallen leidt.

Infographic met vier aandachtspunten voor gezond afvallen in de overgang: gevarieerde voeding, spierbehoud, dagelijkse beweging en voldoende rust en herstel.
Vier bouwstenen voor gezond afvallen in de overgang. Een speciaal overgangsdieet is niet nodig.

Wat als afvallen in de overgang niet lukt?

Je eet gezonder en probeert meer te bewegen, maar je gewicht verandert nauwelijks. Dat kan verschillende oorzaken hebben. Als afvallen niet lukt, zijn hormonen niet automatisch de enige verklaring. Ook energiebehoefte, beweging, slaap, medicijngebruik en gezondheidsproblemen kunnen meespelen.

Waarom zie je soms geen resultaat?

  • Je energiebehoefte is veranderd: op latere leeftijd en bij minder activiteit kan je energieverbruik lager zijn.
  • Je beweegt minder dan voorheen: vermoeidheid en slaapproblemen kunnen dagelijkse activiteit verminderen.
  • Je energie-inname ligt hoger dan gedacht: ook gezonde voeding levert calorieën; porties en dranken tellen mee.
  • Je gewicht schommelt: vocht en darminhoud kunnen veranderingen tijdelijk verhullen.
  • Andere factoren spelen een rol: sommige medicijnen en aandoeningen kunnen gewicht en eetlust beïnvloeden.

Kijk gedurende enkele weken naar patronen in voeding, beweging en slaap. Let niet alleen op losse weegmomenten, maar ook op hoe je je voelt en wat op langere termijn haalbaar is.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?

Lukt het ondanks langdurige aanpassingen niet om af te vallen, of heb je overgewicht in combinatie met gezondheidsklachten? Dan kan begeleiding zinvol zijn. Je huisarts kan onder andere kijken naar je gewicht, buikomvang, medicijnen, overgangsklachten en mogelijke andere gezondheidsproblemen. Soms zijn begeleiding door een diëtist of een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) passend.

Steeds strengere diëten zijn meestal geen duurzame oplossing. Een aanpak afgestemd op je gezondheid en situatie is vaak beter vol te houden.

Kan medische begeleiding helpen bij afvallen in de overgang?

Ja. Een arts kan helpen bepalen welke factoren een rol spelen bij overgewicht en welke ondersteuning geschikt is. Daarbij wordt niet alleen naar je gewicht gekeken, maar ook naar BMI, buikomvang, medische voorgeschiedenis en eventuele aandoeningen.

Is gewichtsverliesmedicatie een mogelijkheid?

Voor sommige mensen met obesitas of overgewicht in combinatie met gewichtsgerelateerde gezondheidsproblemen kan medicatie een aanvulling zijn op leefstijlveranderingen. Zulke medicijnen kunnen bijvoorbeeld de eetlust of het verzadigingsgevoel beïnvloeden. De overgang op zichzelf is geen indicatie voor gewichtsverliesmedicatie. Een arts beoordeelt of een behandeling passend is, rekening houdend met medische indicaties, contra-indicaties en mogelijke bijwerkingen.

Lees meer over de mogelijkheden en voorwaarden op onze pagina afvallen met medicatie.

Kun je na de overgang nog afvallen?

Ja, ook na de overgang is gewichtsverlies mogelijk. De menopauze is het moment van je laatste menstruatie, dat doorgaans pas achteraf wordt vastgesteld. Als je twaalf maanden niet meer hebt gemenstrueerd zonder andere verklaring, is de menopauze doorgaans gepasseerd. De jaren daarna worden de postmenopauze genoemd.

Wat is anders bij afvallen na de menopauze?

Na de menopauze blijven oestrogeenspiegels relatief laag. Tegelijk kunnen leeftijdsgebonden veranderingen in spiermassa, activiteit en energieverbruik invloed hebben op je gewicht. De basis blijft een gezond eetpatroon, voldoende beweging en aandacht voor spierbehoud.

Na de menopauze verdient ook je botgezondheid aandacht. Voldoende calcium, vitamine D en activiteiten waarbij spieren en botten worden belast zijn belangrijk. Welk advies voor jou passend is, hangt af van je persoonlijke situatie. Een speciaal dieet na de overgang is niet nodig.

Veelgestelde vragen over afvallen in de overgang

Hoe lang duurt afvallen in de overgang?

Dat verschilt per persoon en hangt onder meer af van je uitgangsgewicht, voeding, activiteit en gezondheid. Geleidelijk afvallen is meestal beter vol te houden dan snel veel gewicht verliezen. Periodes waarin je gewicht weinig verandert kunnen voorkomen; het verloop is niet voor iedereen hetzelfde.

Kun je 10 of 15 kilo afvallen in de overgang?

Dat kan, maar of het een gezond en realistisch doel is, hangt af van je lengte, huidige gewicht en gezondheid. Bij een groter gewichtsverliesdoel is het verstandig aandacht te besteden aan voldoende voedingsstoffen en spierbehoud. Een arts of diëtist kan zo nodig helpen om een passend doel te bepalen.

Kun je spontaan afvallen tijdens de overgang?

Onbedoeld gewichtsverlies is geen typisch gevolg van de overgang. Val je zonder duidelijke reden af, terwijl je niet anders eet of meer beweegt? Maak dan een afspraak met je huisarts om mogelijke oorzaken te onderzoeken.

Welk dieet is het beste tijdens de overgang?

Er is geen overtuigend bewijs dat een speciaal overgangsdieet beter werkt dan een gezond en vol te houden voedingspatroon. Kies voor gevarieerde voeding met voldoende groenten, fruit, volkorenproducten en eiwitbronnen. Vermijd extreem beperkende diëten.

Helpt hormoontherapie bij afvallen in de overgang?

Hormoontherapie is bedoeld om overgangsklachten, zoals opvliegers en nachtelijk zweten, te behandelen. Het is geen behandeling om af te vallen. Als klachten verminderen, kan het wel makkelijker worden om gezond te slapen en te bewegen. Bespreek met je huisarts of hormoontherapie voor jou geschikt is.

Medische bronnen

De medische informatie in dit artikel is gebaseerd op de volgende bronnen:

  1. Richtlijnendatabase – Obesitas tijdens de overgang (2023).
  2. Greendale et al. – Changes in body composition and weight during the menopause transition, JCI Insight (2019).
  3. Voedingscentrum – Op gewicht: hoeveel moet ik bewegen?.
  4. Thuisarts – Ik ga hormonen gebruiken in de overgang.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Bespreek gezondheidsklachten of vragen over een behandeling altijd met je behandelend arts.

Klaar om te kijken wat bij jou past?

Start vandaag nog jouw persoonlijke traject. Veilig, medisch begeleid en vanuit huis.

Persoonlijk en betrouwbaar 100% online
Beoordeling door Nederlandse BIG geregistreerde arts
Toegang tot de arts tijdens je traject via Whatsapp
Optionele voedingscoaching
Back to top